George Orwell merkte ooit op dat alles van belang al eens is geschreven. En je kunt ook aannemen dat alles van belang al eens is gezegd. Toch doen we telkens alsof waarschuwingen pas tellen als ze vandaag opnieuw worden uitgesproken. Omdat we domweg niet in staat zijn om onaangename waarheden onder ogen te zien. Ons lerend vermogen is zeer beperkt.
In de bioscoopfilm ‘2 + 2 = 5’ over het werk en leven van George Orwell, wordt dit thema op niet mis te verstane wijze in beeld gebracht en ondersteund met historische voorbeelden. Denk bijvoorbeeld aan het eenvoudige voorbeeld waarin een dictator zegt dat
2 + 2 niet langer 4 is, maar 5. Dat is in strijd met de logica, met de regels van het rekenen en ons hele systeem. Het is een botte leugen! En toch kan die leugen door voortdurende herhaling en druk door een dictatoriale machthebber worden ingevoerd. Praktijkvoorbeelden hiervan waren het fascistische nazi-Duitsland en de communistische Sovjet Unie. En in de huidige tijd past Noord Korea naadloos in dat rijtje. In de film wordt ook een belangrijke link gelegd naar onze moderne tijd.
De film toont indringend hoe manipulatie werkt. Wat herhaling van leugens doet met de waarheid. Hoe de geschiedenis waarschuwend zou kunnen en moeten zijn voor de actualiteit.
In onze actualiteit zien we hoe Vladimir Poetin de geschiedenis van Rusland en Oekraïne herschrijft. Hoe Donald Trump leugens eindeloos herhaalt tot hele volksstammen ze als hun waarheid zien. En hoe Xi Jinping een muur van propaganda om zijn land heeft gebouwd. Beatrix zei het al: ‘De leugen regeert!’
Als je denkt dat dit alleen een probleem is van autoritaire staten, dan moet ik je teleurstellen. Want ook in onze zogenaamde open samenleving worden we voortdurend gestuurd. Door framing, door overheid, door pers en media, door algoritmes, door influencers, door reclame. We noemen al die informatie ‘vrijheid van meningsuiting‘. Maar die informatie is vaak meer gekleurd dan wij beseffen. En soms is het maar de vraag of we nog in echte vrijheid onze mening kunnen bepalen. We zijn daarvoor te erg afhankelijk van de bronnen die ons ter beschikking staan.
Beïnvloeding en manipulatie hebben tegenwoordig geen soldatenlaarzen en vlaggen meer nodig. Al werkt dat in Rusland en China nog steeds. Bij ons komen ze als een vriend over de vloer, met de radio, tv, kranten, folders en vooral het internet. Via al dan niet openlijke maar voortdurende herhaling, beklijft een leugen en kan zo ‘waarheid’ worden. Orwell waarschuwde juist ook dáár voor.
Macht hoeft niet meer persé gegrepen te worden met militaire middelen. Wie de leugen het vaakst en meest overtuigend herhaalt, krijgt de macht soms als vanzelf in de schoot geworpen. Kijk maar naar de Amerikaanse Capitoolbestorming en de berichtgeving daarover. En veel eerder heeft Joseph Goebbels als minister van propaganda in het Derde Rijk de werking van zijn nazileuzen genoegzaam bewezen.
Alles wat u net hebt gelezen, is al eerder geschreven. Is al eerder gezegd. We hadden het dus kunnen weten. We zouden het móeten weten. En eigenlijk weten we het ook.
Waarom moet het dan weer opnieuw worden gezegd? Opnieuw geschreven? Dat is omdat we weerbaarder moeten worden tegen beïnvloeding en manipulatie. Dit thema kan niet vaak genoeg worden herhaald. Soms heiligt het doel van de herhaling de middelen. Maar de waarheid is dat waard!
SagittariusÂ
